Khi mọi chuyện không còn diễn ra như mong đợi, chúng ta có thể giữ được bao nhiêu giá trị, trách nhiệm và những lời hứa từng dành cho nhau?
Gần đây, một vài chuyện mình chứng kiến khiến mình lại suy nghĩ về bản chất con người.
Các mối quan hệ đôi khi phức tạp hơn vẻ ngoài của chúng. Những người vốn hòa thuận có thể tranh cãi chỉ vì tiền bạc. Những đối tác từng tin tưởng nhau có thể bắt đầu đổ lỗi khi công việc không diễn ra theo kế hoạch. Ngay cả những lời hứa từng được nói ra rất chân thành cũng có thể trở nên dễ quên khi lợi ích cá nhân xuất hiện.
Thật ra, những chuyện như vậy chẳng có gì hiếm gặp. Có lẽ phần lớn chúng ta đều từng chứng kiến điều tương tự trong công việc, kinh doanh hoặc cuộc sống riêng. Nhưng mỗi lần tận mắt thấy, mình vẫn không khỏi ngạc nhiên trước việc thái độ của một người có thể thay đổi nhanh đến vậy.
Tiền bạc có thật sự làm con người thay đổi? Hay nó chỉ khiến những khía cạnh vốn đã tồn tại bên trong mỗi người bộc lộ rõ hơn?
Theo đuổi lợi ích không phải là điều sai trái
Mình chưa bao giờ cho rằng mong muốn kiếm tiền hay đạt được lợi ích tài chính là điều đáng xấu hổ.
Chúng ta làm việc chăm chỉ, xây dựng công việc kinh doanh, tìm kiếm cơ hội mới và đôi khi chấp nhận rủi ro vì mong muốn có một cuộc sống tốt hơn. Khi đã bỏ ra thời gian, công sức và tiền bạc, việc hy vọng nhận được thành quả xứng đáng là điều hoàn toàn tự nhiên.
Tuy nhiên, theo mình, mong muốn có được lợi ích và sự sẵn sàng chịu trách nhiệm phải luôn đi cùng nhau.
Nếu đưa ra quyết định vì tin rằng nó có thể mang lại kết quả tốt hơn, chúng ta cũng cần hiểu rằng kết quả cuối cùng có thể không giống như những gì mình mong đợi.
Thế nhưng, thực tế không phải lúc nào cũng như vậy.
Thị trường đầu tư có rất nhiều ví dụ.
Khi một dự án mới thu hút sự chú ý, có người nhìn thấy tiềm năng phát triển, có người hào hứng vì cơ hội trước mắt, và cũng có người quyết định bỏ vào nhiều tiền hơn dự định ban đầu với hy vọng thu được lợi nhuận lớn hơn.
Đôi khi, ngay cả khi đội ngũ dự án đã nói rõ rằng người tham gia nên giới hạn số tiền đầu tư, không phải ai cũng làm theo lời khuyên ấy.
Lý do cũng dễ hiểu. Nếu chỉ đầu tư một khoản nhỏ, ngay cả khi dự án thành công, số tiền kiếm được cũng có thể không đáng kể. Cơ hội nhận được lợi nhuận cao hơn khiến một khoản đầu tư lớn trở nên hấp dẫn hơn.
Cuối cùng, mỗi người tự quyết định mình sẵn sàng chấp nhận mức độ rủi ro nào.
Nhưng khi thị trường thay đổi, dự án gặp khó khăn hoặc kết quả không đạt như kỳ vọng, thái độ của một số người cũng thay đổi rất nhanh.
Một quyết định từng do chính họ tự nguyện đưa ra bỗng trở thành lỗi của người khác.
Đôi khi mình tự hỏi, nếu những khoản đầu tư ấy thực sự mang lại lợi nhuận rất lớn, liệu những người kiếm được tiền có tự nguyện chia một phần lợi nhuận cho người từng giới thiệu cơ hội đó hay không?
Có lẽ phần lớn sẽ không làm vậy.
Họ sẽ nghĩ rằng tiền là do mình bỏ ra, quyết định là do mình đưa ra và rủi ro cũng do mình chấp nhận. Vì thế, lợi nhuận đương nhiên phải thuộc về mình.
Vậy tại sao khi kết quả là thua lỗ, một số người lại không muốn thừa nhận rằng quyết định ấy cũng là của chính họ?
Mình hiểu cảm giác thất vọng. Mình cũng hiểu sự bực bội khi mất tiền, nhất là số tiền được kiếm bằng rất nhiều thời gian và công sức. Chẳng ai vui khi thấy khoản đầu tư của mình giảm giá trị.
Nhưng thất vọng và trách nhiệm là hai chuyện khác nhau.
Tất nhiên, nếu ai đó cố tình che giấu rủi ro, cung cấp thông tin sai lệch hoặc không thực hiện những cam kết đã đưa ra, họ phải chịu trách nhiệm về hành động của mình. Nhà đầu tư hoàn toàn có quyền chất vấn những điều đó.
Ngược lại, nếu rủi ro đã được giải thích rõ ràng, thông tin cần thiết đã được công khai và không ai ép buộc chúng ta tham gia, thì ít nhất chúng ta cũng nên thừa nhận vai trò của mình trong quyết định ban đầu.
Không hài lòng với kết quả là điều dễ hiểu. Nhưng dùng sự bất mãn ấy làm lý do để né tránh trách nhiệm lại là chuyện khác.
Kinh nghiệm của người khác không thể thay thế phán đoán của chính mình
Trong kinh doanh, mình cũng từng gặp những tình huống tương tự.
Qua những dự án đã tham gia, mình nhận thấy mọi người thường rất hào hứng khi bắt đầu hợp tác. Ai cũng có ý tưởng về những điều có thể đạt được. Người có kinh nghiệm thì chia sẻ kinh nghiệm, người có nguồn lực thì đóng góp nguồn lực, và mọi người đều tin rằng kế hoạch của mình sẽ thành công.
Sự lạc quan ấy không có gì sai. Thực tế, nếu thiếu một chút tự tin, có lẽ chúng ta sẽ rất khó bắt đầu một công việc mới.
Điều khiến mình thất vọng không hẳn là một dự án thất bại, mà là cách con người phản ứng sau khi thất bại xảy ra.
Ngày nay, lời khuyên về kinh doanh có ở khắp mọi nơi.
Chỉ cần mở mạng xã hội, chúng ta có thể thấy vô số video hướng dẫn xây dựng thương hiệu, phát triển chiến lược tiếp thị, tìm kiếm khách hàng hoặc biến một doanh nghiệp nhỏ thành một công ty thành công. Dường như lúc nào cũng có ai đó đang giới thiệu một công thức dẫn đến thành công.
Nhiều nội dung thực sự hữu ích. Chúng ta hoàn toàn có thể học được rất nhiều từ kinh nghiệm của người khác.
Nhưng kinh doanh hiếm khi đơn giản đến mức chỉ cần sao chép một công thức thành công là sẽ đạt được kết quả tương tự.
Mỗi sản phẩm phục vụ một thị trường khác nhau. Mỗi doanh nghiệp có nguồn lực, ngân sách và khả năng triển khai khác nhau. Một chiến lược mang lại kết quả rất tốt cho thương hiệu này có thể gần như không hiệu quả với thương hiệu khác.
Hơn nữa, những câu chuyện thành công được chia sẻ trên mạng thường không cho chúng ta thấy toàn bộ những gì đã xảy ra phía sau.
Vậy mà đôi khi, chỉ sau vài video hoặc một số ví dụ thành công, có người đã tin rằng mình biết chính xác một doanh nghiệp cần được vận hành như thế nào.
Họ có thể tin tưởng vào cách làm của mình đến mức không còn thực sự lắng nghe những góc nhìn khác.
Rồi khi chiến lược không đem lại kết quả như mong đợi, họ bắt đầu chuyển trách nhiệm sang những người từng đưa ra lời khuyên hoặc giúp đỡ mình.
Đó là điều khiến mình khó hiểu.
Lắng nghe lời khuyên của người khác không có nghĩa là từ bỏ khả năng tự đánh giá. Việc lựa chọn làm theo một chiến lược cũng không khiến trách nhiệm đối với quyết định ấy biến mất.
Dĩ nhiên, trong bất kỳ mối quan hệ hợp tác kinh doanh nào, trách nhiệm cần được xác định dựa trên những quyết định thực tế mà mỗi người đã đưa ra và vai trò họ đã đồng ý đảm nhận.
Nhưng nếu một người nhất quyết muốn có quyền quyết định cuối cùng, chẳng phải họ cũng cần sẵn sàng chấp nhận hệ quả từ quyết định đó sao?
Nếu mỗi lần xảy ra vấn đề, chúng ta đều vội tìm người khác để đổ lỗi, liệu chúng ta thực sự học được bao nhiêu từ những sai lầm của mình?
Lợi ích cá nhân cho chúng ta thấy điều gì?
Đôi khi mình tự hỏi liệu lợi ích cá nhân có thật sự làm thay đổi một con người.
Có thể là có. Nhưng mình cũng nghĩ rằng nó thường làm lộ rõ những khía cạnh tính cách vốn không dễ nhận ra khi mọi chuyện vẫn đang tốt đẹp.
Khi mọi người có chung mục tiêu và không có nhiều lý do để bất đồng, việc duy trì một mối quan hệ tốt tương đối dễ dàng. Chúng ta có thể ủng hộ nhau, trao đổi ý tưởng, động viên nhau và nói về sự tin tưởng hay tinh thần hợp tác.
Nhưng điều gì sẽ xảy ra khi lợi ích của chúng ta không còn giống nhau?
Khi một mối quan hệ hợp tác không mang lại lợi nhuận như kỳ vọng, khi một khoản đầu tư bị thua lỗ, hoặc khi quyết định của người khác ảnh hưởng đến điều mà chúng ta quan tâm, chúng ta sẽ phản ứng ra sao?
Liệu chúng ta còn nhớ những sự giúp đỡ từng nhận được không? Liệu chúng ta còn sẵn sàng thừa nhận những quyết định đã cùng nhau đưa ra không? Và khi thất vọng hoặc tức giận, liệu chúng ta vẫn có thể dành cho người khác sự tôn trọng tối thiểu?
Đây là những câu hỏi nghe có vẻ đơn giản, nhưng câu trả lời không phải lúc nào cũng dễ chịu.
Mình nhận thấy có người quá tập trung vào những gì mình muốn đạt được, đến mức dần quên mất những điều từng cam kết.
Khi dự án phát triển thuận lợi, mọi người vui vẻ ăn mừng thành quả chung. Nhưng khi khó khăn xuất hiện, họ có thể bắt đầu nghi ngờ động cơ, đóng góp và trách nhiệm của nhau.
Đôi khi chẳng cần đến một xung đột lớn. Chỉ một kết quả không như ý cũng đủ làm thay đổi cách người ta đối xử với nhau.
Tuy nhiên, đó không phải toàn bộ bản chất con người.
Mình cũng đã gặp những người vẫn giữ được sự bình tĩnh khi mọi chuyện trở nên khó khăn. Họ có thể thất vọng và thẳng thắn nói ra điều đó, nhưng không lập tức biến sự bực bội thành những lời công kích cá nhân.
Họ sẵn sàng cùng nhau xem xét vấn đề, thừa nhận sai lầm của bản thân và ghi nhận công sức của những người khác.
Một số người trong số họ thậm chí không giỏi nói những lời hay về sự chính trực hay tinh thần trách nhiệm. Họ chỉ đơn giản thể hiện những phẩm chất ấy qua hành động.
Với mình, điều đó có ý nghĩa hơn rất nhiều.
Thật dễ để hào phóng khi bản thân không phải mất gì. Cũng thật dễ để nói về sự công bằng khi quyền lợi của mình chưa bị ảnh hưởng.
Điều đáng quan tâm hơn là chúng ta sẽ hành động như thế nào khi việc giữ đúng nguyên tắc khiến chính mình phải chịu thiệt.
Giữ được những giá trị ban đầu nghĩa là gì?
Khi nghĩ về những trải nghiệm ấy, mình lại quay về một câu hỏi: thế nào là giữ được những giá trị mà mình đã tin tưởng từ ban đầu?
Khi còn trẻ, có lẽ chúng ta từng nghĩ rằng một khi đã xác định điều gì là quan trọng, mình sẽ luôn có thể kiên định với nó.
Nhưng cuộc sống không đơn giản như vậy.
Con người thay đổi, hoàn cảnh thay đổi, và kinh nghiệm giúp chúng ta hiểu ra những điều trước đây chưa biết. Có lúc chúng ta nhận ra một quyết định cũ là sai lầm, hoặc một niềm tin từng rất chắc chắn nay không còn phù hợp.
Mình không nghĩ rằng thay đổi suy nghĩ nhất thiết là dấu hiệu của sự yếu đuối.
Có sự khác biệt giữa việc xem xét lại một quyết định vì đã học được điều mới và việc từ bỏ nguyên tắc chỉ vì nguyên tắc ấy không còn thuận lợi cho lợi ích của mình.
Chúng ta có thể rời khỏi một mối quan hệ hợp tác không còn phù hợp. Có thể thừa nhận mình đã đánh giá sai một khoản đầu tư. Cũng có thể nhận ra chiến lược từng tin tưởng trước đây không còn thích hợp.
Không có gì đáng xấu hổ trong những quyết định như vậy.
Điều khiến mình băn khoăn là khi một người bắt đầu áp dụng những tiêu chuẩn khác nhau cho bản thân và người khác mà chính họ cũng không nhận ra.
Khi mọi chuyện thuận lợi, họ vui vẻ nhận công lao về quyết định của mình. Khi kết quả không tốt, họ lại đi tìm người phải chịu trách nhiệm.
Khi người khác mắc lỗi, họ dễ dàng nhìn thấy vấn đề. Nhưng khi chính mình mắc một sai lầm tương tự, dường như lúc nào cũng có một lý do để giải thích.
Có lẽ sự mâu thuẫn ấy tồn tại trong mỗi chúng ta ở một mức độ nào đó.
Mình cũng không thể nói rằng tất cả những quyết định mình từng đưa ra đều hoàn toàn hợp lý, hay rằng mình luôn phản ứng đúng đắn khi sự việc không diễn ra như mong đợi.
Giống như bất kỳ ai, mình có những kỳ vọng, tham vọng và cả thất vọng. Mình từng đưa ra những quyết định không mang lại kết quả mong muốn, và mình hiểu cảm giác khó chịu ấy.
Nhưng mình hy vọng rằng dù tương lai có thành công hay thất bại, mình vẫn đủ thành thật để nhìn nhận những quyết định do chính mình đưa ra.
Nếu phán đoán của mình mang lại kết quả tốt, mình có thể vui vì điều đó. Nếu cũng chính phán đoán ấy dẫn đến tổn thất, mình muốn xem lại lựa chọn của bản thân trước khi vội vàng tìm ai đó để trách móc.
Điều này không có nghĩa là bỏ qua trách nhiệm của người khác. Trong thực tế, nhiều tình huống phức tạp hơn chúng ta tưởng và trách nhiệm có thể thuộc về nhiều người.
Nhưng việc nhìn nhận sai lầm của người khác không buộc chúng ta phải phủ nhận sai lầm của chính mình.
Nhìn lại, mình vẫn không nghĩ lợi ích cá nhân tự nó là điều xấu. Mong muốn kiếm tiền, tạo ra điều gì đó có ý nghĩa hay xây dựng một tương lai tốt hơn có thể trở thành động lực để chúng ta cố gắng và dám nắm bắt những cơ hội mới.
Điều mình quan tâm là chuyện gì sẽ xảy ra khi những lợi ích ấy mâu thuẫn với các nguyên tắc mà chúng ta từng khẳng định là quan trọng.
Khi có điều gì đó để mất, chúng ta còn giữ được bao nhiêu sự chân thành ban đầu? Khi những người xung quanh không còn đem lại những gì mình kỳ vọng, chúng ta sẽ đối xử với họ như thế nào? Và khi quyết định của mình dẫn đến kết quả đáng thất vọng, liệu chúng ta có sẵn sàng thừa nhận phần trách nhiệm của bản thân?
Mình không nghĩ những câu hỏi ấy có câu trả lời dễ dàng. Có lẽ chẳng ai biết chắc mình sẽ phản ứng ra sao cho đến khi thật sự rơi vào hoàn cảnh đó.
Có lẽ vì vậy mà những chuyện tưởng như rất bình thường trong cuộc sống vẫn khiến mình suy nghĩ mãi.
Chúng ta sẽ không phải lúc nào cũng đưa ra quyết định đúng. Không phải cơ hội nào cũng dẫn đến thành công, và không phải mối quan hệ hợp tác nào cũng phát triển như mong đợi.
Nhưng mình hy vọng rằng sau những lần được và mất, chúng ta vẫn có thể nhớ những giá trị từng thật sự quan trọng với mình.
**Bởi sau cùng, khi lợi ích cá nhân bị đặt lên bàn cân, có bao nhiêu người trong chúng ta vẫn giữ được nguyên